11 vragen over PFAS en gewasbescherming
Wat zijn PFAS en wat betekenen ze voor gewasbescherming in de tuinbouw? 11 vragen en antwoorden over PFAS.
Ongeveer een op de vijf veelgebruikte gewasbeschermingsmiddelen bevat PFAS. Ctgb gaat middelen met deze chemische, bijna niet-afbreekbare stoffen opnieuw bekijken. Wat zijn PFAS en wat betekenen ze voor gewasbescherming in de tuinbouw? 11 vragen en antwoorden over PFAS.
1. Wat zijn PFAS?
PFAS is een verzamelnaam voor duizenden chemische stoffen die zeer stabiel zijn en bijna niet afbreken in het milieu. De bekendste toepassingen zijn anti-aanbakpannen, textiel en brandblusschuim. Minder bekend, maar wat de laatste tijd steeds meer aandacht krijgt, is dat sommige moderne gewasbeschermingsmiddelen ook fluorhoudende groepen bevatten die tot de PFAS-familie worden gerekend, of die bij afbraak PFAS-achtige stoffen vormen. Daarom is PFAS nu een onderwerp in de gewasbescherming.
2. Hoeveel gewasbeschermingsmiddelen bevatten PFAS?
CLM Onderzoek & Advies heeft vastgesteld dat 25 toegelaten werkzame stoffen een PFAS-verbinding zijn. Ook drie hulpstoffen zijn geclassificeerd als PFAS-verbinding. In totaal zijn er 115 middelen op de markt die PFAS bevatten. Het gaat vooral om fungiciden en herbiciden. Het rapport meldt dat de lijst niet volledig is, omdat fabrikanten niet de hele samenstelling hoeven te melden. Het aandeel PFAS-middelen in het totale middelengebruik is de laatste jaren gestegen.
3. Waarom zitten PFAS in die middelen?
Meestal is dat als actieve stof. Fluor heeft een heleboel positieve eigenschappen. Het maakt dat de middelen stabieler zijn, dus minder snel worden afgebroken door zonlicht of door enzymen in de plant. Het zorgt er ook voor dat een middel makkelijker door een celwand kan dringen. Door de fluor zijn de middelen biologisch actiever tegen schimmels en bacteriën, terwijl het geen effect heeft op de plant. Dit maakt lagere doseringen mogelijk. Soms worden PFAS toegevoegd als hulpstof, zoals een stabilisator of uitvloeier. Niet alle gewasbeschermingsmiddelen met fluor zijn PFAS-houdend. Het gaat om organische fluorverbindingen met minstens één perfluoralkylketen.
4. Waarom waren PFAS niet eerder een issue?
Chemisch gezien is het logisch om fluor in pesticiden te gebruiken, vanwege de stabiliteit en werkzaamheid. Dit wordt al decennialang gedaan, en tot voor kort beschouwd als veilig – buiten toxicologen, die er al langer voor waarschuwen. Ook het afbraakproduct TFA werd niet breed gezien als een probleem, mede omdat er weinig bekend is over de effecten. Gewasbeschermingsmiddelen zijn daarom nooit beoordeeld op de aanwezigheid van PFAS. Zonder wettelijke grondslag kunnen PFAS-componenten niet worden geweigerd, laat de Nederlandse toelatingsinstantie Ctgb weten. CLM dringt erop aan om PFAS mee te nemen bij de beoordeling.
5. Welk risico vormt PFAS?
Grote PFAS kunnen zich ophopen in het bloed en in organen zoals de lever. Daar kunnen ze effect hebben op het immuunsysteem. Mensen maken minder afweerstoffen aan na een vaccinatie en worden vatbaarder voor ziekten. Deze effecten treden zelfs op bij een lage maar langdurige blootstelling. Mogelijk is er ook een grotere kans op auto-immuunziekten, kanker en schade aan de lever. PFAS is onlangs op de lijst Zeer Zorgwekkende Stoffen (ZZS) gezet. Dat betekent onder meer dat bedrijven de emissie zo ver mogelijk naar nul moeten brengen.
De Arbeidsinspectie schrijft dat 77% van de tuinbouwbedrijven niet weet in welke gewasbeschermingsmiddelen PFAS zitten. ‘Alle werkgevers die zijn bezocht werken met gewasbeschermingsmiddelen met PFAS, dus zij zouden dit in een RI&E en een plan van aanpak moeten opnemen.’
Een ander punt is dat bij de afbraak van PFAS trifluorazijnzuur (TFA) over blijft.
6. Wat is er mis met trifluorazijnzuur (TFA)?
TFA is zelf ook een PFAS, maar het heeft een ander risicoprofiel dan de bekende PFAS die bestaan uit lange ketens, zoals PFOS en PFOA. Het is een klein molecuul dat makkelijk uitspoelt naar het grondwater en nagenoeg niet afbreekt.
Deense onderzoekers hebben aangetoond dat de concentratie TFA in landbouwgebieden duidelijk stijgt. De stof wordt aangetroffen in grondwaterbeschermingsgebieden, ook in Nederland, weliswaar nog in lage concentraties, maar het neemt toe zolang er gewasbeschermingsmiddelen met PFAS worden gebruikt. Het molecuul is vrijwel niet uit het drinkwater te verwijderen.
Toxiciteitsstudies bij zoogdieren duiden op effecten op de voortplanting en ontwikkeling bij zoogdieren en mensen. Duitsland wil dat TFA officieel wordt aangemerkt als ’mogelijk schadelijk voor de voortplanting’. Drinkwaterbedrijven willen dan ook liever gisteren dan vandaag een verbod.
7. Welke gewasbeschermingsmiddelen kunnen TFA vormen?
Daar bestaat een lijst met stoffen van, die is gebruikt voor het CLM-onderzoek en in het advies naar de minister. In elk geval geldt het voor een grote groep van tien moderne fungiciden, acht herbiciden en acht insecticiden met fluorgroepen in het molecuul. In de sierteelt worden deze middelen gebruikt in bollenteelten en in kasteelten als roos, gerbera, chrysant, lisianthus, anthurium, pot- en perkplanten.
8. Hoe belangrijk zijn deze middelen?
Ze zijn vooral belangrijk voor de bestrijding van botrytis. Met name in uien, aardappelen en granen worden ze in grote hoeveelheden toegepast. Maar ze worden ook in teelten onder glas gebruikt. Hier is de druk van botrytis, meeldauw en roest hoog, door de hoge rv, weinig luchtbeweging en een dicht gewas. Veel telers gebruiken fluopyram en strobilurines als ruggengraat in hun spuitschema, omdat ze een brede werking en een betrouwbare effectiviteit hebben. Het wegvallen van deze stoffen kan directe gevolgen hebben voor de teeltzekerheid.
In de buitenteelten worden deze middelen vooral gebruikt tegen roest en bladvlekken. Voor de bollensector zijn fludioxonil-producten belangrijk voor wondbehandeling en bewaring. Daar zijn weinig alternatieven voor.
9. Zijn er alternatieven als middelen met PFAS verdwijnen?
De chemische alternatieven zijn beperkt. De meeste moderne contactmiddelen zijn al eerder van de markt verdwenen. Er zijn nog triazolen (DMI’s), enkele SDHI’s die de energiehuishouding van schimmels blokkeren, maar die zijn smaller in werking en gevoelig voor resistentie. Zoals bij elke nieuwe wetgeving die eraan komt zouden telers alvast kunnen kijken hoe ze schimmelziekten zonder PFAS-houdende middelen kunnen bestrijden. Ze zullen meer gebruik moeten gaan maken van biologische middelen (Bacillus, Trichoderma), luchtbeweging, ontvochtiging, hygiëne en schoon plantmateriaal. Vooral de bestrijding van botrytis blijft een aandachtspunt.
10. Denemarken heeft toelatingen van PFAS-houdende middelen ingetrokken. Hoe ver staat dat?
Het Danish Environmental Protection Agency (DEPA) heeft de goedkeuring ingetrokken van 23 middelen, op basis van zes actieve stoffen. Er komen overgangstermijnen van enkele maanden tot ruim een jaar. Daarnaast werkt Denemarken nog aan de herbeoordeling van minstens tien andere middelen. Dit is het meest vooruitstrevende beleid in Europa.
11. Kan Nederland dit Deense besluit overnemen?
Niet zonder meer. De Deense situatie is niet een-op-een te vertalen naar Nederland. In Nederland zijn bijvoorbeeld andere bodemtypen en grondwaterstanden, meer glastuinbouw, en een ander toelatingskader. Het Ctgb heeft wel besloten om 46 gewasbeschermingsmiddelen die PFAS bevatten tussentijds opnieuw te beoordelen. Het gaat om alle toegelaten middelen op basis van de werkzame stoffen fluopyram, fluazinam, diflufenican, mefentrifluconazol, tau-fluvalinaat en fluazifop-P-butyl.
Eerder pleitte het Ctgb al voor versnelling van de herbeoordeling van stoffen in Europa. Maar de toelatingsinstantie vindt het niet verantwoord om het Europese proces af te wachten. Net als de andere Europese landen die voor een herbeoordeling kozen – Noorwegen en Zweden – wil het Ctgb uiterlijk 30 april 2028 alle besluiten nemen.
Omdat dit grote gevolgen kan hebben voor de beschikbaarheid van gewasbeschermingsmiddelen, adviseert het Ctgb aan de minister van LVVN om de gevolgen voor de land- en tuinbouw te laten onderzoeken. Daarbij zou aandacht moeten zijn voor alternatieven voor middelen die mogelijk wegvallen.
Bron: Gfactueel
#PFAS #Gewasbescherming #Tuinbouw #DuurzameLandbouw #Ctgb
Huisvesting van arbeidsmigranten drukt op de Cao Glastuinbouw: er is discussie over inhouding en partijen willen meer rijksregie.
Huisvesting van arbeidsmigranten drukt op de Cao Glastuinbouw: er is discussie over inhouding en partijen willen meer rijksregie.
Glastuinbouw Nederland reageert op een persbericht waarin Natuur & Milieu (N&M) stelt dat nog steeds te veel bestrijdingsmiddelen in water terechtkomen. De aanleiding is het rapport ‘Chemievrije teelt als antwoord op te veel bestrijdingsmiddelen in het water rondom kassen’ dat de natuurorganisatie deze week publiceerde (onderaan dit artikel te downloaden). N&M stelt dat extra stappen nodig zijn om de waterkwaliteit rond kassen te verbeteren. Volgens voorzitter Adri Bom-Lemstra van Glastuinbouw Nederland heeft de glastuinbouwsector diezelfde conclusie eerder al getrokken. Dat resulteerde in een actieplan met diverse extra maatregelen. ‘Het rapport van N&M beschouwen we dan ook als een bevestiging dat we op de goede weg zijn.’ Normoverschrijdingen nemen af Uit onderzoek van N&M blijkt dat de normoverschrijdingen afnemen. Een trend die Glastuinbouw Nederland herkent en die overeenkomt met de landelijke meetnetgegevens. ‘Waar het om de ecologische staat van het oppervlaktewater gaat, maken we wel de kanttekening dat er meer factoren zijn die deze beïnvloeden dan alleen gewasbeschermingsmiddelen’, aldus Bom-Lemstra. ‘Uit onze praktijkervaring weten we dat de duiding van aangetroffen stoffen erg lastig is’, vervolgt de Glastuinbouw Nederland-voorzitter. ‘We zien steeds meer stoffen waarvan het gebruik door de glastuinbouw onwaarschijnlijk is. Daarover zouden we graag over in gesprek gaan met N&M.’ Bedrijven certificeren Als voorbeelden van maatregelen die de glastuinbouw neemt, noemt Bom-Lemstra het actieplan ‘Waterkwaliteit in glastuinbouwgebieden’ en de projecten Watercoach, Transparante Tuinders en Waterkracht. Deze projecten vinden ook plaats in glastuinbouwgebieden waarin geen meetpunt van het landelijk meetnet is. Daarnaast onderzoekt de sector of het mogelijk is om glastuinbouwbedrijven die volledig lekdicht zijn en geen emissies naar het milieu hebben, te certificeren. Bij de uitvoering van de extra maatregelen werkt de sector nauw samen met het Platform Duurzame Glastuinbouw (PDG). Dit is een samenwerkingsverband tussen het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, de Unie van Waterschappen, provincies, gemeenten en Glastuinbouw Nederland. Het PDG wil onder andere meer inzet op risicogestuurd toezicht en handhaving, om telers te prikkelen tot verbeteringen. Ook dat is volgens Bom-Lemstra in lijn met de aanbevelingen in het rapport van N&M. Terugdringen chemiegebruik Om lekkages van gewasbeschermingsmiddelen uit kassen aan te pakken, adviseert N&M de bron van die emissies aan te pakken en het gebruik van chemische gewasbeschermingsmiddelen af te bouwen. In haar reactie wijst Bom-Lemstra erop dat de sector fors inzet op het terugdringen van het chemiegebruik. ‘Het project 100% Groen Geteeld is daarvan een voorbeeld.’ Wel voegt de voorzitter van Glastuinbouw Nederland eraan toe dat haar organisatie genuanceerd kijkt naar het gebruik van chemie. ‘Een beperkte inzet kan een groot verlies van opbrengst voorkomen. Wel moeten we ervoor zorgen dat die middelen niet in het milieu terechtkomen.’ Voor een aantal ziekten en plagen is volgens Bom-Lemstra nog geen groene oplossing beschikbaar. ‘We roepen N&M daarom op om samen met ons te werken aan het sneller beschikbaar krijgen van groene middelen.’ Glastuinbouw Nederland reageert op een persbericht waarin Natuur & Milieu (N&M) stelt dat nog steeds te veel bestrijdingsmiddelen in water terechtkomen. De aanleiding is het rapport ‘Chemievrije teelt als antwoord op te veel bestrijdingsmiddelen in het water rondom kassen’ dat de natuurorganisatie deze week publiceerde (onderaan dit artikel te downloaden). N&M stelt dat extra stappen nodig zijn om de waterkwaliteit rond kassen te verbeteren. Volgens voorzitter Adri Bom-Lemstra van Glastuinbouw Nederland heeft de glastuinbouwsector diezelfde conclusie eerder al getrokken. Dat resulteerde in een actieplan met diverse extra maatregelen. ‘Het rapport van N&M beschouwen we dan ook als een bevestiging dat we op de goede weg zijn.’ Normoverschrijdingen nemen af Uit onderzoek van N&M blijkt dat de normoverschrijdingen afnemen. Een trend die Glastuinbouw Nederland herkent en die overeenkomt met de landelijke meetnetgegevens. ‘Waar het om de ecologische staat van het oppervlaktewater gaat, maken we wel de kanttekening dat er meer factoren zijn die deze beïnvloeden dan alleen gewasbeschermingsmiddelen’, aldus Bom-Lemstra. ‘Uit onze praktijkervaring weten we dat de duiding van aangetroffen stoffen erg lastig is’, vervolgt de Glastuinbouw Nederland-voorzitter. ‘We zien steeds meer stoffen waarvan het gebruik door de glastuinbouw onwaarschijnlijk is. Daarover zouden we graag over in gesprek gaan met N&M.’ Bedrijven certificeren Als voorbeelden van maatregelen die de glastuinbouw neemt, noemt Bom-Lemstra het actieplan ‘Waterkwaliteit in glastuinbouwgebieden’ en de projecten Watercoach, Transparante Tuinders en Waterkracht. Deze projecten vinden ook plaats in glastuinbouwgebieden waarin geen meetpunt van het landelijk meetnet is. Daarnaast onderzoekt de sector of het mogelijk is om glastuinbouwbedrijven die volledig lekdicht zijn en geen emissies naar het milieu hebben, te certificeren. Bij de uitvoering van de extra maatregelen werkt de sector nauw samen met het Platform Duurzame Glastuinbouw (PDG). Dit is een samenwerkingsverband tussen het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, de Unie van Waterschappen, provincies, gemeenten en Glastuinbouw Nederland. Het PDG wil onder andere meer inzet op risicogestuurd toezicht en handhaving, om telers te prikkelen tot verbeteringen. Ook dat is volgens Bom-Lemstra in lijn met de aanbevelingen in het rapport van N&M. Terugdringen chemiegebruik Om lekkages van gewasbeschermingsmiddelen uit kassen aan te pakken, adviseert N&M de bron van die emissies aan te pakken en het gebruik van chemische gewasbeschermingsmiddelen af te bouwen. In haar reactie wijst Bom-Lemstra erop dat de sector fors inzet op het terugdringen van het chemiegebruik. ‘Het project Wel voegt de voorzitter van Glastuinbouw Nederland eraan toe dat haar organisatie genuanceerd kijkt naar het gebruik van chemie. ‘Een beperkte inzet kan een groot verlies van opbrengst voorkomen. Wel moeten we ervoor zorgen dat die middelen niet in het milieu terechtkomen.’ Voor een aantal ziekten en plagen is volgens Bom-Lemstra nog geen groene oplossing beschikbaar. ‘We roepen N&M daarom op om samen met ons te werken aan het sneller beschikbaar krijgen van groene middelen.’ Bron: Nieuwe Oogst #Glastuinbouw #Waterkwaliteit #Gewasbescherming #DuurzameTeelt #GroeneMiddelen #Elsman
Grotere bedrijven handelen al jaren op de stroommarkt. Het einde van de salderingsregeling dwingt nu ook boeren en tuinders zich op die markt te oriënteren. Door de oorlog in Iran staat de energietransitie weer volop in de aandacht. Rondom de gemeenteraadsverkiezingen is daardoor ook de kwestie van windmolens op land weer afgestoft. Hét beeld daarbij zijn de torenhoge witte reuzen van 100 of zelfs 200 meter hoog. Die kunnen op voorhand al rekenen op verzet, omdat ze horizonvervuiling, slagschaduwen en lawaai veroorzaken. De veel kleinere windmolens op de erven van boeren en tuinders hebben ook last van dat ongunstige imago. Maar als gemeenten en provincies de juiste informatie hebben, kunnen ze er bijna niet tegen zijn, stelt Alexander Mascini van Ecoways. Dit bedrijf zet zogeheten erfmolens met een ashoogte van 15 meter neer bij vooral agrarisch ondernemers met een middelgrote energievraag. “We hebben nu zo’n 1.000 klanten, waarvan bijna 90% in Nederland. De afgelopen jaren hebben we ook heel veel zonnepanelen geïnstalleerd. En de laatste tijd is er ook veel vraag naar batterijen. Het bijzondere aan de erfmolens is dat we die helemaal zelf in Nederland produceren.” Kleinverbruikersaansluiting De combinatie van zonnepanelen, een kleine erfmolen en eventueel een batterij is vooral interessant voor boeren en tuinders met een verbruik rond 50.000 kWh per jaar. Ondernemers die met een kleinverbruikersaansluiting onder de 3×80 ampère zaten, vielen onder de salderingsregeling. Met het verdwijnen daarvan wordt het ook voor deze groep – naar schatting zo’n driekwart van alle agrarisch ondernemers in Nederland – zaak om de eigen stroomvraag en het eigen stroomaanbod zoveel mogelijk gelijk op te laten lopen. Met alleen zonne-energie heb je vaak te veel stroom en nog vaker helemaal géén stroom. Maar waaien doet het ook als de zon onder is of niet schijnt. En met een batterij erbij kun je ook zonder zon én zonder wind op eigen energie doordraaien, waardoor je minder snel dure netstroom hoeft af te nemen. Zelf kunnen sturen achter de meter is nu de grootste drijfveer bij klanten en potentiële klanten, stelt Mascini. “Als straks niemand meer kan salderen, is echt voor iedereen het gebruiken van eigen stroom het voordeligst. Ook voordeliger dan met je opgewekte stroom gaan handelen.” Onbalansmarkt zakt in Energietransitie-expert Sanne de Boer van RaboResearch valt Mascini daarin bij. Batterijen halen het zekerste rendement als je er je eigen gebruik mee kunt optimaliseren. Er winst mee kunnen maken op de onbalansmarkt, calculeerden velen bij de aanschaf van een batterij wel in. “Maar die markt is al aan het inzakken. Het is een relatief kleine markt en als steeds meer partijen er op actief worden, daalt het verdienpotentieel.” De terugverdientijd in de verkoopplaatjes van de almaar talrijker wordende batterijproducenten en -handelaren is deels gebaseerd op de jaren 2022 en 2023. Tijdens de energiecrisis aan het begin van de Oekraïne-oorlog konden hoge rendementen worden behaald met flexibel invoeden of afnemen van stroom. Maar die bieden geen garantie voor de toekomst. Dat we nu wéér met een oorlog te maken hebben die de energiemarkten op hol doet slaan, doet daar niks aan af. Subsidiemogelijkheden “Het is heel moeilijk om op voorhand een berekening los te laten op de businesscase voor een energie-installatie die 15 jaar mee moet gaan”, stelt De Boer. “Het is dus best lastig om een dergelijke installatie als los project te financieren”. Wat de terugverdientijd van bijvoorbeeld een erfmolen in elk geval bekort, is de subsidie die je erop kan krijgen. Landelijk is er de Energie-investeringsaftrek EIA en er zijn provinciale subsidies. En onder voorwaarden betaalt ook het duurzaamheidsfonds van Rabobank tot €10.000 mee op de €100.000 die zo’n windmolen inclusief vergunningsaanvraag en installatie kost. Eigen energiedata eerst Voor ondernemers die voor zichzelf hun opties op een rijtje willen zetten, is de eerste stap de eigen energiedata zo gedetailleerd mogelijk op een rijtje te zetten, stelt Jinny Soe Moe Let van Netbeheer Nederland. “Begrijp hoe je energiefacturen eruitzien.” De basis is daarbij uiteraard de energiebehoefte van het bedrijf. Hoe veel stroom is er nodig en wanneer per dag, week of maand – is er meer of minder nodig? Hoe groot is de piek aan elektriciteitsvolume die door je netaansluiting moet kunnen? En hoe vaak benaderde de afgelopen jaren jouw verbruik daadwerkelijk dat piekvolume? Slim sturen achter je meter is volgens Soe Moe Let voor zowel ondernemers als voor particulieren de eerste prioriteit. Dat verlaagt de pieken van te veel stroom tegelijk moeten invoeden naar het net én de pieken van te veel tegelijk moeten afnemen van het net. De eerste en eenvoudigste besparing kan dan al zijn dat je je aansluiting prima blijkt te kunnen verkleinen. En als je een dynamisch energiecontract hebt, kun je ook al meteen geld verdienen door te voorkomen dat je stroom moet afnemen tijdens dure uren, of stroom moet leveren tegen lage of zelfs negatieve prijzen. Een andere manier van winst pakken is dat je je ongebruikte piekvolume tegen een vergoeding beschikbaar stelt aan een buurman. Netcongestie voor zijn Dat laatste is van groot belang met het oog op de problemen die we in Nederland hebben met netcongestie. Dat is in de eerste plaats een theoretisch probleem: nieuwe bedrijven aansluiten op het net, vergroot het risico dat alle bedrijven en huishoudens bij elkaar opgeteld op één moment allemaal tegelijk hun maximale volume willen en zullen afnemen en de boel klapt. Die klap kunnen we niet alleen voorkomen door volle bak het net te verzwaren. Dat kost vele miljarden euro’s én vele jaren. Maar eerder en sneller al kunnen we het opgeteld volume van de aansluitingen beter verdelen. In de Energiewet, die sinds 1 januari de oude Gaswet en Elektriciteitswet vervangt, staat in het overzicht van alle verschillende partijen met hun verschillende rollen ook de Congestion Service Provider genoemd. Dat zijn door de overheid gecertificeerde bedrijven die flexdiensten faciliteren, naar de netbeheerder, naar de groothandelsmarkten of naar de andere leden van een groep gebruikers die besluiten achter één meter te gaan zitten. Zo’n groepscontract is al langer mogelijk, maar is best ingewikkeld. Alle leden van de groep moesten allemaal bij dezelfde energieleverancier zijn aangesloten. En in zo’n contract moet van alles vooraf waterdicht worden geregeld: kosten, baten, garanties over wie wanneer waarop recht heeft, en wie er voorrang krijgt bij een tekort aan piekcapaciteit. Van vaste contracten naar vrije keuze De mogelijkheden om onderling contractcapaciteit te delen, maar ook achter die gezamenlijke meter vraag en aanbod van stroom eerst onderling uit te wisselen en te ‘salderen’, en nog veel meer, zijn in hoofdstukken 1 en 2 van de nieuwe Energiewet al aardig op een rijtje gezet. Interessant leesvoer, waar het hoofd van de nu met vaste contracten werkende boer of tuinder wel van kan gaan duizelen. En de mogelijkheden om eigen vraag en aanbod van energie te managen worden in 2027 alleen nog maar groter. Vanwege EU-regels zitten klanten dan niet meer voor al hun diensten aan één energieleverancier vast. Energielevering als dienst wordt dan ‘ontbundeld’ met al die andere mogelijke diensten, die dan vrijelijk bij andere partijen afgenomen kunnen worden. De boer en de tuinder, maar ook de bakker en de loodgieter: elke ondernemer wordt dan óók energieondernemer. Of hij bepaalt in ieder geval samen met zijn leveranciers van energiediensten hoe het bedrijf energetisch als een zonnetje blijft draaien. En hoe de energiestromen technisch en financieel zo gunstig mogelijk door de kabels stromen. Bron: Gactueel #salderingsmaatregel #subsidie #Elsman #stroommarkt #energie #netcongestie